Lý do Thanh tra Chính phủ kiến nghị chấm dứt Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, công khai giá bán toàn hệ thống
Sau khi kiểm tra 260 doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, Thanh tra Chính phủ kiến nghị sửa đổi nhiều cơ chế quản lý, trong đó có việc công khai giá bán trên toàn hệ thống, thu hẹp khâu trung gian và nghiên cứu thay thế Quỹ Bình ổn giá xăng dầu hiện nay.
Kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu cho thấy mạng lưới phân phối còn tồn tại nhiều bất cập. Một trong những vấn đề được cơ quan thanh tra chỉ ra là tình trạng doanh nghiệp mua đi bán lại xăng dầu cho nhau, khiến hàng hóa phải qua nhiều khâu trước khi đến cửa hàng bán lẻ.
Từ kết quả này, Thanh tra Chính phủ đề xuất Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công Thương và Bộ Tài chính nghiên cứu điều chỉnh phương thức quản lý, hướng tới thị trường cạnh tranh và minh bạch hơn.
Đề xuất bỏ giá cơ sở, thay đổi cơ chế bình ổn xăng dầu
Một trong những nội dung đáng chú ý là yêu cầu xây dựng hệ thống công khai giá bán xăng dầu thống nhất trên toàn quốc. Theo đó, các doanh nghiệp phải ứng dụng công nghệ thông tin để cập nhật giá thường xuyên, từ thương nhân đầu mối đến từng điểm bán lẻ.
Khi giá bán được công bố rộng rãi, người tiêu dùng có thể đối chiếu mức giá giữa các cửa hàng, từ đó chủ động lựa chọn địa điểm mua hàng.
Cùng với giải pháp này, Thanh tra Chính phủ muốn mở rộng quyền lựa chọn nguồn cung cho các đại lý và cửa hàng bán lẻ, thay vì chỉ phụ thuộc vào một thương nhân đầu mối như trước. Việc được giao dịch với nhiều nhà cung cấp được kỳ vọng sẽ tạo thêm sức ép cạnh tranh về giá và khả năng cung ứng.
Ở cấp độ điều hành, cơ quan thanh tra đề xuất chuyển dần sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, đồng thời xem xét bỏ việc Nhà nước công bố giá cơ sở xăng dầu. Thay vào đó, thương nhân đầu mối sẽ tự chủ trong việc tạo nguồn và xác định giá bán trên cơ sở diễn biến quốc tế cùng những khoản chi phí do Nhà nước quản lý.
Cơ cấu hệ thống phân phối cũng được đề nghị sắp xếp lại. Thanh tra Chính phủ kiến nghị giảm tối đa số lượng thương nhân phân phối, chỉ giữ lại những đơn vị thực sự cần thiết tại các khu vực kinh tế đặc thù. Mục tiêu là hạn chế các khâu trung gian, giảm chi phí lưu thông và tập trung nguồn lực cho doanh nghiệp đầu mối cùng mạng lưới bán lẻ.
Đối với Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, cơ quan thanh tra đề nghị nghiên cứu phương án chấm dứt mô hình hiện hành. Các công cụ có thể được xem xét sử dụng thay thế gồm dự trữ xăng dầu quốc gia, yêu cầu thương nhân đầu mối duy trì mức dự trữ bắt buộc và điều tiết thông qua chính sách thuế.
Những thay đổi được đề xuất xuất phát từ thực trạng hoạt động phân phối còn nhiều tầng nấc, trong đó giao dịch mua bán giữa các doanh nghiệp chiếm tỷ lệ rất lớn.
Gần 7.760 giao dịch mua bán ngang, chi phí chiết khấu tăng hơn 46.700 tỷ đồng
Kết quả kiểm tra cho thấy 253 trong tổng số 260 doanh nghiệp được thanh tra có phát sinh hoạt động mua bán xăng dầu qua lại, chiếm khoảng 97%.
Các giao dịch diễn ra ở nhiều cấp độ, từ thương nhân đầu mối bán cho nhau, đầu mối giao dịch với thương nhân phân phối đến việc các thương nhân phân phối trao đổi hàng hóa. Trong đó, nhóm giao dịch giữa các doanh nghiệp phân phối chiếm tỷ trọng phổ biến.
Tính chung, cơ quan thanh tra thống kê được gần 7.760 lượt giao dịch, với tổng lượng hàng khoảng 34 tỷ lít và giá trị lên tới 573.777 tỷ đồng.
Khối lượng này tương đương mức tiêu thụ xăng dầu của cả nước trong khoảng 1-1,5 năm. Tuy nhiên, cần phân biệt đây là tổng lượng hàng được ghi nhận qua các giao dịch giữa doanh nghiệp, không phải sản lượng tiêu thụ cuối cùng. Một lượng xăng dầu có thể được mua bán qua nhiều đơn vị trước khi đến tay người sử dụng.
Đáng chú ý, việc luân chuyển hàng hóa qua nhiều khâu trung gian khiến chi phí chiết khấu phát sinh thêm khoảng 46.779 tỷ đồng.
Đây là khoản chiết khấu được hình thành trong các giao dịch giữa doanh nghiệp theo thỏa thuận mua bán. Con số này phản ánh chi phí phát sinh ở khâu trung gian, không thể mặc nhiên xem toàn bộ là thiệt hại kinh tế hay khoản tiền được cộng trực tiếp vào giá bán lẻ.
Bên cạnh bất cập về cấu trúc phân phối, hoạt động mua bán lòng vòng còn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để hợp thức hóa hóa đơn, trốn thuế hoặc tiêu thụ xăng dầu không có hồ sơ chứng minh nguồn gốc.
Phát hiện 7 vụ việc có dấu hiệu hình sự, chuyển hồ sơ sang Bộ Công an
Trong quá trình kiểm tra, Thanh tra Chính phủ phát hiện 7 vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự. Sáu doanh nghiệp bị xác định có dấu hiệu vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, trường hợp còn lại có dấu hiệu trốn thuế.
Hồ sơ các vụ việc đã được chuyển đến Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an để xem xét, xử lý theo thẩm quyền.
Trong số này, Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình là một trường hợp có khối lượng giao dịch đáng chú ý. Theo kết luận thanh tra, doanh nghiệp có dấu hiệu sử dụng gần 5.000 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào từ 12 công ty không hoạt động tại địa chỉ đăng ký.
Các hóa đơn thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu, tương ứng giá trị 42.600 tỷ đồng. Từ số chứng từ này, doanh nghiệp bị xác định có dấu hiệu hợp thức hóa việc bán ra khoảng 2,8 tỷ lít xăng dầu, trị giá 46.000 tỷ đồng.
Một trường hợp khác là Công ty Đầu tư P.A.S. Doanh nghiệp này bị phát hiện sử dụng gần 4.200 hóa đơn đầu vào, ghi nhận giao dịch mua 150 triệu lít xăng dầu, trị giá khoảng 3.300 tỷ đồng, từ 8 công ty không hoạt động tại địa chỉ đăng ký. Số chứng từ trên được sử dụng để hợp thức hóa việc bán 142 triệu lít xăng dầu, tương đương khoảng 2.210 tỷ đồng.
Thanh tra Chính phủ xác định các vụ việc liên quan đến hai doanh nghiệp có dấu hiệu phạm tội Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng theo Điều 221 Bộ luật Hình sự.
Ngoài nhóm sai phạm về hóa đơn, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ cũng bị phát hiện có dấu hiệu trốn thuế.
Cụ thể, trong giai đoạn từ năm 2023 đến tháng 5/2026, doanh nghiệp có dấu hiệu xuất hóa đơn không đúng thời điểm đối với hơn 929.000 lít xăng dầu, trị giá khoảng 20 tỷ đồng. Bên cạnh đó, công ty còn xuất hóa đơn với mức giá thấp hơn giá công bố cho 1,2 triệu lít xăng dầu, khiến doanh thu bị giảm khoảng 5,3 tỷ đồng.
Các vụ việc đã được chuyển đến cơ quan điều tra để tiếp tục xem xét. Những nội dung được nêu trong kết luận thanh tra mới dừng ở mức xác định dấu hiệu vi phạm, chưa phải kết luận doanh nghiệp hoặc cá nhân liên quan có tội. Việc xác định trách nhiệm hình sự sẽ do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện theo quy định pháp luật.
