Đề xuất bỏ điều kiện nhập khẩu ô tô: Liệu có gây cản trở công nghiệp nội địa phát triển ?

Bộ Công Thương đang nghiên cứu khả năng điều chỉnh khung pháp lý liên quan đến điều kiện kinh doanh ô tô, trong đó có đề xuất đưa hoạt động sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô ra khỏi nhóm quản lý có điều kiện. Động thái này đang tác động trực tiếp đến ngành ô tô Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh thị trường ô tô Việt tăng trưởng nhanh nhưng sản xuất ô tô trong nước vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu ô tô.

Đề xuất chính sách và góc nhìn về điều kiện kinh doanh ô tô

Bộ Công Thương đang xem xét phương án điều chỉnh danh mục điều kiện kinh doanh ô tô theo hướng thu hẹp phạm vi quản lý đối với hoạt động sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô. Đây là nội dung đang thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng doanh nghiệp và giới hoạch định chính sách liên quan đến ngành ô tô Việt Nam.

Theo định hướng ban đầu, việc xem xét bỏ hoặc nới lỏng điều kiện kinh doanh ô tô được đặt trong tổng thể cải cách môi trường đầu tư, nhằm giảm rào cản hành chính và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối với lĩnh vực ô tô, vấn đề không chỉ dừng lại ở thủ tục mà còn liên quan trực tiếp đến chiến lược phát triển dài hạn của ngành ô tô Việt Nam.

Về bản chất, hoạt động nhập khẩu ô tô là một phần của thương mại quốc tế, có thể điều tiết thông qua thuế, hạn ngạch, tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm định chất lượng. Trong khi đó, sản xuất ô tô trong nước lại là lĩnh vực công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao, gắn liền với phát triển công nghiệp hỗ trợ, chuỗi cung ứng và năng lực sản xuất nội địa.

Việc gộp chung hai hoạt động này trong cùng một khung điều kiện kinh doanh ô tô đang tạo ra nhiều tranh luận về tính phù hợp chính sách. Một số ý kiến cho rằng cần tách bạch rõ giữa nhập khẩu ô tô và sản xuất ô tô trong nước để có cơ chế quản lý phù hợp hơn, tránh việc áp dụng chung một hệ thống điều kiện cho hai lĩnh vực có bản chất khác nhau.

Ở góc độ quản lý nhà nước, điều kiện kinh doanh ô tô không chỉ là công cụ kiểm soát mà còn đóng vai trò định hướng phát triển ngành ô tô Việt Nam theo mục tiêu công nghiệp hóa.

Quá trình hình thành ngành ô tô Việt Nam và tác động của chính sách

Nhìn lại quá trình phát triển, ngành ô tô Việt Nam bắt đầu hình thành từ giữa thập niên 1990 với sự xuất hiện của các liên doanh sản xuất đầu tiên. Từ đó đến nay, chính sách điều kiện kinh doanh ô tô luôn gắn với mục tiêu vừa thu hút đầu tư vừa kiểm soát nhập khẩu ô tô nhằm bảo vệ sản xuất ô tô trong nước.

Giai đoạn sau năm 2011, một số chính sách liên quan đến quản lý nhập khẩu ô tô được ban hành nhằm tăng cường điều kiện kinh doanh ô tô, đồng thời thúc đẩy các doanh nghiệp nâng cao tỷ lệ nội địa hóa. Tuy nhiên, kết quả thực tế cho thấy tỷ lệ nội địa hóa của ngành ô tô Việt Nam vẫn ở mức thấp, chưa đạt kỳ vọng ban đầu.

Bước sang giai đoạn 2016–2017, khi nền kinh tế bước vào chu kỳ tăng trưởng mới, câu chuyện về điều kiện kinh doanh ô tô và định hướng ngành ô tô Việt Nam tiếp tục được đặt ra. Hai luồng quan điểm chính xuất hiện: một bên ủng hộ mở cửa mạnh hơn để thúc đẩy cạnh tranh, bên còn lại cho rằng cần duy trì kiểm soát để bảo vệ sản xuất ô tô trong nước.

Kết quả cuối cùng, cơ quan quản lý lựa chọn duy trì điều kiện kinh doanh ô tô đối với cả sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô, với kỳ vọng tạo nền tảng phát triển ngành ô tô Việt Nam theo hướng công nghiệp hóa.

Sau quyết định này, dòng vốn đầu tư vào lĩnh vực sản xuất ô tô trong nước gia tăng đáng kể, hình thành nhiều dự án quy mô lớn và nâng tổng công suất toàn ngành lên mức cao hơn trước.

Tuy nhiên, dù có sự mở rộng về năng lực sản xuất, ngành ô tô Việt Nam vẫn đối mặt với thách thức về công nghệ, phụ thuộc linh kiện nhập khẩu và khả năng cạnh tranh với xe nhập khẩu.

Một ngành công nghiệp đã bắt đầu hình thành

Kể từ năm 2017, sau quyết định đó, một làn sóng đầu tư thực sự đã diễn ra trong ngành sản xuất và lắp ráp ô tô.

VinFast là dự án lớn nhất, với tổng vốn ước tính hàng tỷ USD, hình thành hệ thống nhà máy tại Hải Phòng và Hà Tĩnh, đưa công suất trong nước lên khoảng 450.000–500.000 xe mỗi năm.

THACO tiếp tục mở rộng khu phức hợp Chu Lai, tích lũy vốn đầu tư khoảng vài tỷ đô la, với tổng công suất khoảng 250.000–300.000 xe mỗi năm, bao gồm cả xe du lịch và xe thương mại. Bên cạnh đó, Hyundai Thành Công nâng công suất lên khoảng 180.000 xe mỗi năm.

Gần đây, một loạt dự án mới và liên doanh như Skoda Auto, Geely, Chery đang bổ sung thêm vài trăm nghìn xe công suất.

Tính chung, các dự án đã và đang triển khai đưa tổng năng lực sản xuất toàn ngành lên khoảng 1,2–1,4 triệu xe mỗi năm, với tổng vốn đầu tư tích lũy ước khoảng 13–15 tỷ USD.

Quy mô đầu tư và năng lực sản xuất của ngành đã thay đổi rất đáng kể, và một nền tảng công nghiệp đang hình thành — dù còn nhiều hạn chế — như kết quả của giai đoạn “bảo hộ có chủ đích”. 

Cùng với đà đầu tư, thị trường ô tô Việt Nam cũng mở rộng rất nhanh và đạt quy mô đủ lớn để làm nền cho một ngành công nghiệp. Năm 2024, tổng lượng tiêu thụ đã tiệm cận mốc 500.000 xe, và sang năm 2025 con số này tiếp tục vượt 600.000 xe.

Tuy nhiên, song hành với sự tăng trưởng đó, nhập khẩu cũng gia tăng với tốc độ tương đương, từ hơn 173.000 xe năm 2024 lên trên 205.000 xe năm 2025, với tổng kim ngạch gần 5 tỷ USD.

Điều này cho thấy một nghịch lý khó phủ nhận: Thị trường đã đủ lớn, nhưng năng lực sản xuất trong nước vẫn chưa theo kịp nhu cầu.

Việt Nam, cho đến thời điểm hiện tại, vẫn đồng thời là một thị trường đang phát triển nhanh và một thị trường phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ bên ngoài.

Tuy nhiên, từ góc độ này cần đặt một câu hỏi: nếu không có sản xuất trong nước — chiếm khoảng 2/3 lượng tiêu thụ — thì Việt Nam sẽ lấy đâu ra hàng chục tỷ USD để nhập xe nguyên chiếc về phục vụ nhu cầu trong nước? 

Thị trường ô tô Việt, nhập khẩu ô tô và áp lực cạnh tranh toàn cầu

Trong những năm gần đây, thị trường ô tô Việt ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh, với lượng tiêu thụ liên tục tăng qua từng năm. Quy mô thị trường đã trở thành một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển của ngành ô tô Việt Nam.

Tuy nhiên, cùng với sự tăng trưởng của thị trường ô tô Việt, hoạt động nhập khẩu ô tô cũng gia tăng tương ứng. Điều này phản ánh rõ sự phụ thuộc đáng kể của nền kinh tế vào nguồn cung bên ngoài, trong khi sản xuất ô tô trong nước chưa đáp ứng hoàn toàn nhu cầu.

Sự song hành giữa tăng trưởng thị trường và gia tăng nhập khẩu ô tô tạo ra một nghịch lý đáng chú ý: thị trường đủ lớn nhưng năng lực sản xuất ô tô trong nước vẫn chưa theo kịp.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là vai trò của điều kiện kinh doanh ô tô trong việc định hướng cân bằng giữa nhập khẩu ô tô và sản xuất ô tô trong nước sẽ được điều chỉnh như thế nào trong tương lai.

Ở góc độ quốc tế, nhiều nền kinh tế lớn vẫn duy trì chính sách bảo hộ có chọn lọc đối với ngành ô tô. Mỹ và châu Âu áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật cao, kết hợp chính sách thuế để hỗ trợ sản xuất trong nước. Trung Quốc phát triển ngành ô tô với quy mô rất lớn, đồng thời sử dụng các giai đoạn bảo hộ để xây dựng năng lực nội địa trước khi mở rộng xuất khẩu.

So sánh với các quốc gia này, ngành ô tô Việt Nam vẫn ở quy mô nhỏ hơn nhiều, do đó khả năng chống chịu trước cạnh tranh từ nhập khẩu ô tô còn hạn chế.

Nếu chính sách điều kiện kinh doanh ô tô được nới lỏng quá nhanh, dòng vốn có thể chuyển dịch mạnh sang thương mại thay vì đầu tư vào sản xuất ô tô trong nước. Điều này có thể làm suy giảm động lực phát triển công nghiệp hỗ trợ và ảnh hưởng đến chiến lược dài hạn của ngành ô tô Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, nếu duy trì hợp lý điều kiện kinh doanh ô tô, Nhà nước có thể tiếp tục định hướng dòng đầu tư vào sản xuất ô tô trong nước, qua đó từng bước giảm phụ thuộc vào nhập khẩu ô tô và nâng cao năng lực cạnh tranh của thị trường ô tô Việt.

Đề xuất xem xét lại điều kiện kinh doanh ô tô đang mở ra một giai đoạn thảo luận chính sách quan trọng đối với ngành ô tô Việt Nam. Đây không chỉ là câu chuyện cải cách thủ tục mà còn là bài toán chiến lược liên quan đến tương lai của sản xuất ô tô trong nước và mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu ô tô.

Trong bối cảnh thị trường ô tô Việt ngày càng mở rộng, việc cân bằng giữa phát triển thị trường và xây dựng nền tảng công nghiệp sẽ tiếp tục là vấn đề trọng tâm trong chính sách điều hành ngành ô tô Việt Nam thời gian tới.