Rộ tin vaccine Pfizer, Moderna gây ung thư: Chuyên gia phản bác gay gắt, chỉ rõ sự thật phía sau con số gây sốc
Những ngày gần đây, tin đồn vaccine COVID-19 của Pfizer và Moderna có thể gây ung thư, xoay quanh con số ‘333 ca tại 27 quốc gia’, lan truyền mạnh trên mạng xã hội, khiến không ít người hoang mang. Tuy nhiên, giới chuyên môn khẳng định đây là sự diễn giải sai lệch, đánh tráo bản chất khoa học.
Tin đồn vaccine COVID-19 gây ung thư lan rộng, chuyên gia cảnh báo nguy cơ hiểu sai khoa học
Thời gian gần đây, nhiều bài đăng trên mạng xã hội liên tục chia sẻ thông tin cho rằng vaccine Pfizer và vaccine Moderna – hai loại vaccine mRNA phòng COVID-19 được sử dụng phổ biến toàn cầu có thể gây ung thư. Nguồn cơn của tin đồn vaccine COVID-19 này xuất phát từ một bài tổng hợp đăng trên tạp chí khoa học Oncotarget, trong đó liệt kê 333 ca ung thư được ghi nhận tại 27 quốc gia sau tiêm vaccine.
Các nội dung này nhanh chóng được chia sẻ với tốc độ chóng mặt, kèm theo những dòng trạng thái mang tính suy đoán, thậm chí khẳng định vaccine gây ung thư như một sự thật đã được chứng minh. Điều này tạo ra tâm lý lo lắng trong cộng đồng, đặc biệt với những người từng tiêm vaccine Pfizer hoặc vaccine Moderna trong các đợt tiêm chủng phòng dịch trước đây.
Trao đổi với báo chí, bác sĩ Dương Minh Tuấn, khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, cho rằng phần lớn lập luận trong các bài viết lan truyền đều đánh mạnh vào cảm xúc sợ hãi, thay vì dựa trên bằng chứng khoa học đáng tin cậy. Việc gán ghép các trường hợp ung thư xuất hiện sau tiêm vaccine thành mối quan hệ nhân quả là cách tiếp cận sai về mặt khoa học.
Theo bác sĩ Tuấn, bài báo trên Oncotarget thực chất chỉ là một dạng tổng hợp các báo cáo ca bệnh đơn lẻ và chuỗi ca bệnh, còn gọi là case report và case series. Đây là loại hình nghiên cứu có giá trị thấp nhất trong tháp chứng cứ y học, chủ yếu nhằm phát hiện tín hiệu ban đầu để đặt giả thuyết, chứ không thể dùng để kết luận nguyên nhân.
Một điểm mấu chốt bị bỏ qua trong các tin đồn vaccine COVID-19 là bài tổng hợp “333 ca” không đưa ra mẫu số cụ thể, tức không cho biết tổng số người đã tiêm vaccine Pfizer và vaccine Moderna được theo dõi là bao nhiêu. Không có nhóm chứng, không có so sánh với tỷ lệ ung thư nền trong cộng đồng, nên hoàn toàn không thể ước tính nguy cơ tăng hay giảm.
“Với hàng tỷ liều vaccine đã được tiêm trên toàn thế giới, việc có một số người phát hiện ung thư vài ngày hoặc vài tuần sau tiêm là điều chắc chắn xảy ra về mặt xác suất, bởi ung thư vẫn xuất hiện mỗi ngày trong dân số, bất kể có tiêm vaccine hay không”, bác sĩ Tuấn phân tích.
Để khẳng định vaccine gây ung thư, giới khoa học cần các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn, được thiết kế chặt chẽ, theo dõi dài hạn và có điều chỉnh đầy đủ các yếu tố gây nhiễu. Một tập hợp ca bệnh rời rạc không đáp ứng được những tiêu chuẩn này và không đủ điều kiện để kết luận mối quan hệ nhân – quả.
Chuyên gia phản bác: “Đánh tráo bản chất nghiên cứu, thổi phồng rủi ro vaccine”
Phân tích sâu hơn về các trường hợp được viện dẫn trong tin đồn vaccine COVID-19, bác sĩ Dương Minh Tuấn cho biết một số ca ung thư hoặc lymphoma được phát hiện ở vùng nách, cánh tay cùng bên tiêm vaccine Pfizer hoặc vaccine Moderna. Tuy nhiên, phản ứng hạch vùng nách sau tiêm vaccine mRNA là hiện tượng đã được ghi nhận rộng rãi.
Chính phản ứng này có thể khiến người tiêm đi khám, siêu âm hoặc chụp PET-CT, từ đó vô tình phát hiện những tổn thương đã tồn tại từ trước nhưng chưa từng được chẩn đoán. Điều này tạo ra sự trùng hợp về mặt thời gian, dễ bị hiểu lầm là vaccine gây ung thư.
Ngoài ra, trong y văn cũng ghi nhận một số trường hợp bệnh lý ác tính bùng phát sau kích thích miễn dịch như nhiễm virus, tiêm vaccine hoặc dùng thuốc sinh học, thường ở những người đã có bệnh nền hoặc tổn thương tiền ung thư. Tuy nhiên, để quy kết nguyên nhân trực tiếp cho vaccine, cần bằng chứng mạnh mẽ hơn rất nhiều.
Không chỉ ung thư, nhiều bài viết còn lan truyền thông tin vaccine Pfizer và vaccine Moderna gây bệnh tim mạch, vô sinh hoặc bệnh tự miễn. Theo bác sĩ Tuấn, một số tác dụng phụ hiếm như viêm cơ tim, viêm màng tim sau tiêm vaccine mRNA đã được ghi nhận và thừa nhận trong các báo cáo chính thức. Tuy nhiên, đây là biến cố hiếm, chủ yếu ở nam giới trẻ sau liều thứ hai, và không thể bị thổi phồng thành nguy cơ phổ biến hay liên quan đến ung thư.
Về vấn đề vô sinh, các nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân điều trị hỗ trợ sinh sản cho thấy vaccine COVID-19 không gây ảnh hưởng bất lợi đáng kể đến kết quả thụ tinh trong ống nghiệm. Những kết quả khác biệt rải rác, nếu có, không đủ cơ sở để kết luận vaccine mRNA gây vô sinh.
Đồng quan điểm, tiến sĩ Nguyễn Hồng Vũ, Viện Nghiên cứu Ung thư City of Hope (California, Mỹ), nhấn mạnh rằng việc sử dụng bài báo Oncotarget để khẳng định vaccine gây ung thư là sự đánh tráo bản chất nghiên cứu. Theo ông, đây là một scoping review, tức dạng tổng hợp nhằm phát hiện tín hiệu giả thuyết, chứ không phải nghiên cứu chứng minh nhân quả.
Phần lớn dữ liệu trong bài báo dựa trên các báo cáo ca bệnh nhỏ lẻ, không có nhóm đối chứng và không đưa ra được ước tính nguy cơ ở cấp độ dân số. Chính các tác giả cũng thừa nhận đây chỉ là tín hiệu sớm, không đủ để kết luận vaccine Pfizer hay vaccine Moderna làm tăng nguy cơ ung thư.
TS Vũ chỉ ra rằng, trong bối cảnh đại dịch COVID-19, việc gián đoạn sàng lọc và điều trị đã khiến nhiều ca ung thư bị phát hiện muộn hoặc tiến triển nhanh hơn. Đây là yếu tố gây nhiễu lớn nhưng không được kiểm soát trong các báo cáo ca bệnh.
Bên cạnh đó, thiên lệch công bố cũng là vấn đề nghiêm trọng. Những trường hợp “bất thường” sau tiêm vaccine dễ được đăng tải và chia sẻ, trong khi hàng triệu người tiêm vaccine an toàn thì không được nhắc tới, tạo cảm giác rủi ro bị phóng đại.
“Ngay cả trong bài tổng quan này, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn với hàng triệu người tham gia không đưa ra bằng chứng thuyết phục cho thấy vaccine làm tăng nguy cơ ung thư”, TS Vũ nhấn mạnh.
Ngược lại, nhiều nghiên cứu độc lập tại các quốc gia khác nhau cho thấy vaccine COVID-19 giúp giảm mạnh nguy cơ nhập viện và tử vong ở bệnh nhân ung thư, hỗ trợ duy trì điều trị và giảm gánh nặng y tế. Một số dữ liệu còn cho thấy vaccine có thể cải thiện đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân đang điều trị bằng liệu pháp miễn dịch, dù vấn đề này vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.
Theo các chuyên gia, việc suy diễn vaccine gây ung thư từ một tập hợp ca bệnh rời rạc cũng giống như kết luận nước là nguyên nhân gây ung thư chỉ vì tất cả bệnh nhân ung thư đều từng uống nước. Đây là cách lập luận sai lầm nhưng lại rất dễ lan truyền trên mạng xã hội nếu người đọc không có kiến thức nền tảng về khoa học.
