Đại danh y duy nhất của Việt Nam được UNESCO vinh danh, được xem như ‘bách khoa toàn thư’ ngành y
Đóng góp nổi bật của vị đại danh y này là một bộ sách đồ sộ, được xem như “bách khoa toàn thư” của nền y học cổ truyền Việt Nam trong thế kỷ XVIII.
Lê Hữu Trác (1724–1791), hiệu Hải Thượng Lãn Ông, là một trong những danh y kiệt xuất bậc nhất trong lịch sử y học Việt Nam. Ông được hậu thế tôn vinh là “Y thánh của Việt Nam”, đồng thời được xem là ông tổ của nền y học cổ truyền dân tộc.
Ông sinh ra tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc Hưng Yên), trong một gia đình khoa bảng danh giá. Cha ông là Tiến sĩ Lê Hữu Mưu, từng giữ chức Thị lang Bộ Công dưới triều Hậu Lê, mẹ là bà Bùi Thị Thường. Được nuôi dưỡng trong môi trường học hành nghiêm cẩn, Lê Hữu Trác sớm bộc lộ tư chất thông minh và từng đỗ Tam trường, sau đó theo nghiệp binh dưới thời chúa Trịnh.
Tuy nhiên, trước cảnh xã hội nhiều biến động và những điều không như ý nơi quan trường, ông quyết định rời bỏ con đường làm quan, về Hương Sơn (Hà Tĩnh) sống ẩn dật. Tại đây, ông chuyên tâm nghiên cứu y học và hành nghề chữa bệnh cứu người.
Bước ngoặt lớn đến khi ông mắc bệnh nặng và được thầy thuốc Trần Độc cứu chữa, truyền dạy kiến thức. Từ đó, Lê Hữu Trác dần say mê y học, miệt mài tự học và tích lũy kinh nghiệm. Ông kết hợp nhuần nhuyễn lý luận y học phương Đông với thực tiễn chữa bệnh tại Việt Nam, từng bước hình thành hệ thống tri thức riêng.
Ông đặc biệt chú trọng đến nguồn dược liệu bản địa, phát hiện và hệ thống hóa 305 vị thuốc nam, đồng thời sưu tầm hàng nghìn phương thuốc quý, trong đó có nhiều giá trị kế thừa từ dòng Nam dược của Tuệ Tĩnh. Từ thực tiễn lâm sàng phong phú, ông đã sáng tạo thêm nhiều bài thuốc hiệu quả, góp phần định hình bản sắc riêng cho y học cổ truyền Việt Nam.
Đỉnh cao trong sự nghiệp của ông là bộ sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển. Đây được xem là công trình tổng hợp đồ sộ, hệ thống hóa toàn diện các lĩnh vực từ y đức, y lý, y thuật đến dược học và dưỡng sinh. Tác phẩm không chỉ trình bày rõ ràng từ lý luận chẩn đoán đến phương pháp điều trị, mà còn kế thừa tinh hoa từ các trước tác kinh điển như “Hoàng Đế Nội Kinh”, “Nam Kinh”, “Thương Hàn Luận”, “Kim Quỹ Yếu Lược”, đồng thời bổ sung nhiều kinh nghiệm thực tiễn quý báu.
Đặc biệt, tư tưởng y đức được ông đặt ở vị trí trung tâm. Lê Hữu Trác quan niệm nghề y là “nhân thuật” – một nghề vì con người. Theo ông, người thầy thuốc không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải giàu lòng nhân ái, luôn đặt tính mạng và lợi ích của người bệnh lên hàng đầu. Tư tưởng này đã trở thành nền tảng đạo đức quan trọng của y học Việt Nam cho đến ngày nay.
