Đời sống

Xoáy cực Bắc bất ngờ tan rã sớm lịch sử: El Niño có thể khiến mùa đông 2026–2027 diễn biến khó lường

Một hiện tượng khí quyển cực hiếm đang khiến giới khoa học đặc biệt chú ý khi xoáy cực Bắc bất ngờ suy yếu và tan rã sớm hơn bất kỳ thời điểm nào từng được ghi nhận. Diễn biến bất thường làm dấy lên lo ngại về một mùa đông 2026–2027 khó lường.

Một hiện tượng khí quyển bất thường đang diễn ra phía trên Bắc Cực, thu hút sự quan tâm của giới khoa học khí hậu toàn cầu. Xoáy cực (polar vortex) – hệ thống gió mạnh bao quanh và giữ khối không khí lạnh giá ở khu vực Bắc Cực – đang suy yếu và trải qua quá trình gián đoạn sớm hơn bất kỳ thời điểm nào từng được ghi nhận trong lịch sử quan trắc.

Diễn biến này không chỉ là một hiện tượng đáng chú ý trong tầng cao khí quyển mà còn có thể tác động đáng kể đến thời tiết mùa đông tại Bắc bán cầu. Các chuyên gia cảnh báo sự xáo trộn của xoáy cực có khả năng tạo điều kiện để không khí lạnh từ Bắc Cực tràn xuống những khu vực ở vĩ độ thấp hơn, trong đó có miền đông nước Mỹ và nhiều quốc gia châu Âu.

Đáng chú ý, sự kiện xảy ra trong bối cảnh mùa đông 2026–2027 đang đến gần, còn El Niño được xem là một trong những nhân tố có khả năng chi phối mạnh mẽ các hình thái thời tiết toàn cầu.

Xoáy cực Bắc tan rã sớm bất thường, giới khoa học đặc biệt chú ý

Xoáy cực là một vành đai gió mạnh hình thành ở tầng bình lưu, bao quanh Bắc Cực và có nhiệm vụ duy trì khối không khí lạnh tập trung tại khu vực này. Hệ thống thường phát triển vào mùa thu, khi ánh sáng Mặt trời suy giảm ở vùng cực và những đêm tối kéo dài bắt đầu xuất hiện.

Thông thường, xoáy cực hoạt động ở độ cao khoảng 16-48 km so với bề mặt Trái Đất. Mặc dù nằm rất xa mặt đất, hệ thống này lại có ảnh hưởng đáng kể đến sự phân bố không khí lạnh và những hình thái thời tiết mùa đông tại Bắc bán cầu.

Trong điều kiện bình thường, xoáy cực tương đối mạnh sẽ giúp giữ phần lớn không khí lạnh quanh Bắc Cực. Tuy nhiên, khi hệ thống này suy yếu, biến dạng hoặc bị gián đoạn, những luồng khí lạnh có thể dịch chuyển xuống phía nam, làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các đợt rét bất thường tại Bắc Mỹ, châu Âu và một số khu vực khác.

Trong vài tuần gần đây, xoáy cực đã liên tục suy yếu. Đáng chú ý, tầng bình lưu phía trên Bắc Cực đang xuất hiện tình trạng tăng nhiệt độ đột ngột, được giới khoa học gọi là hiện tượng nóng lên đột ngột ở tầng bình lưu mức độ lớn (Major Sudden Stratospheric Warming - SSW).

Đây là hiện tượng nhiệt độ tầng bình lưu tăng nhanh trong thời gian ngắn, có thể khiến hệ thống gió vốn duy trì xoáy cực suy yếu mạnh, thậm chí đảo chiều. Khi đó, cấu trúc xoáy cực có thể bị biến dạng hoặc phân tách, làm thay đổi sự lưu thông khí quyển ở những khu vực rộng lớn.

Nhà khí tượng học Andrea Lopez Lang tại Đại học Wisconsin-Madison nhận định đây là một năm đặc biệt hiếm gặp. Theo bà, những đợt nóng lên lớn ở tầng bình lưu thường xuất hiện trong khoảng tháng 1 đến tháng 3. Trong khi đó, thời điểm xuất hiện sớm nhất từng được ghi nhận trước đây là ngày 28/11, vào các năm 1968 và 2025.

Việc hiện tượng xảy ra sớm hơn cả những mốc kỷ lục trước đó khiến giới chuyên môn gặp nhiều khó khăn khi đánh giá tác động đối với thời tiết trong những tháng tới.

Hiện nguyên nhân chính xác dẫn đến sự gián đoạn bất thường này vẫn chưa được xác định. Một trong những giả thuyết được đặt ra là El Niño có thể đóng vai trò nhất định. Một số nghiên cứu trước đây từng chỉ ra mối liên hệ giữa El Niño với sự suy yếu của xoáy cực cũng như khả năng gia tăng các đợt nóng lên đột ngột ở tầng bình lưu.

Tuy nhiên, nhà khoa học khí quyển Simon Lee tại Đại học St Andrews cho rằng chưa thể khẳng định El Niño là nguyên nhân trực tiếp. Theo các chuyên gia, tính chất bất thường và thời điểm xuất hiện quá sớm của sự kiện khiến việc dự báo chính xác mức độ ảnh hưởng trở nên phức tạp hơn.

Mỹ và châu Âu chuẩn bị đón đợt lạnh bất thường

Trong khi giới khoa học tiếp tục theo dõi diễn biến trên Bắc Cực, một số khu vực tại Mỹ và châu Âu đã bắt đầu cảm nhận những tác động đầu tiên của các luồng không khí lạnh.

Một đợt không khí lạnh Bắc Cực đã tràn xuống Bắc Mỹ và châu Âu từ ngày 18/11, dự kiến kéo dài đến cuối tuần. Nhiệt độ được dự báo giảm sâu nhất vào ngày 19-20/11 tại nhiều khu vực.

Tại Mỹ, phần lớn các khu vực phía đông sông Mississippi có thể trải qua đợt thời tiết lạnh nhất kể từ mùa xuân. Nhiệt độ ở phần lớn nửa phía đông đất nước được dự báo thấp hơn mức trung bình giữa tháng 11 khoảng 4-8 độ C.

Đợt lạnh này có thể kéo theo tình trạng sương giá trên diện rộng, đặc biệt tại những khu vực vốn vừa trải qua giai đoạn mùa hè và mùa thu ấm áp bất thường. Đối với nhiều người dân ở Bờ Đông nước Mỹ, đây sẽ là một trong những dấu hiệu rõ rệt đầu tiên cho thấy mùa đông đang bắt đầu tiến đến.

Tại châu Âu, khu vực Bắc Âu và Tây Bắc châu Âu cũng được dự báo chịu ảnh hưởng của không khí lạnh. Một số nơi có thể ghi nhận sương giá diện rộng, đánh dấu đợt rét đầu mùa đáng chú ý.

Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh đợt lạnh trong tuần này chưa phải tín hiệu chắc chắn cho thấy một mùa đông khắc nghiệt kéo dài. Theo dự báo được đề cập, nền nhiệt cao hơn mức trung bình có thể quay trở lại miền đông nước Mỹ và nhiều khu vực khác ngay trong tuần tới.

Nhà khí hậu học Judah Cohen tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) ví đợt lạnh hiện tại chỉ giống như một món khai vị, trong khi tác động đáng chú ý hơn của sự gián đoạn xoáy cực có thể vẫn đang ở phía trước.

Thông thường, ảnh hưởng của một đợt nóng lên đột ngột ở tầng bình lưu không lập tức xuất hiện tại mặt đất. Quá trình lan truyền tín hiệu từ tầng bình lưu xuống các tầng khí quyển thấp hơn có thể mất vài tuần. Vì vậy, những thay đổi đáng kể trong hình thái thời tiết có thể chỉ xuất hiện vào cuối tháng 11 hoặc đầu tháng 12.

Nếu sự xáo trộn tiếp tục tác động đến hoàn lưu khí quyển, nguy cơ xuất hiện các đợt không khí lạnh tại miền đông Bắc Mỹ và Bắc Âu có thể gia tăng. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa toàn bộ các khu vực trên sẽ đồng loạt trải qua rét kỷ lục.

El Niño có thể khiến mùa đông 2026–2027 diễn biến khó lường

Một trong những yếu tố khiến dự báo mùa đông năm nay trở nên phức tạp là El Niño. Đây là hiện tượng khí hậu tự nhiên liên quan đến sự nóng lên bất thường của vùng nước biển bề mặt tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo, có khả năng làm thay đổi các mô hình hoàn lưu khí quyển trên phạm vi toàn cầu.

Theo nhà khí tượng học Andrea Lopez Lang, El Niño có thể tạo ra tác động mạnh đến bầu khí quyển, khiến những biến động thời tiết chịu ảnh hưởng đáng kể từ trạng thái khí hậu này.

Bà ví El Niño như một lực tác động lớn đang đẩy bầu khí quyển theo một hướng nhất định. Vì vậy, dù xoáy cực suy yếu và có khả năng tạo điều kiện cho không khí lạnh tràn xuống phía nam, El Niño vẫn có thể chi phối các hình thái thời tiết ở quy mô rộng hơn.

Nhà vật lý nghiên cứu Amy Butler tại Phòng thí nghiệm Khoa học Hóa học thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) cũng cho rằng nền nhiệt ấm áp trên nhiều khu vực thuộc nửa phía bắc nước Mỹ trong tháng tới là một khả năng đáng chú ý, có thể liên quan đến El Niño.

Tuy nhiên, không phải chuyên gia nào cũng đồng tình với quan điểm cho rằng El Niño sẽ hoàn toàn áp đảo tác động của xoáy cực.

Nhà khoa học Judah Cohen tại MIT cho rằng việc mặc định El Niño sẽ kiểm soát toàn bộ diễn biến thời tiết mùa đông có thể dẫn đến những đánh giá thiếu toàn diện. Theo ông, giới chuyên môn cần theo dõi thực tế diễn biến của khí quyển thay vì chỉ dựa vào một yếu tố riêng lẻ để đưa ra dự báo.

Đây cũng là lý do mùa đông năm nay được đánh giá là một phép thử khoa học đặc biệt đối với khả năng dự báo thời tiết dài hạn.

Dù sự gián đoạn hiện tại đang thu hút sự chú ý, một số nhà khoa học cho rằng xoáy cực có thể nhanh chóng phục hồi sức mạnh sau sự kiện này.

Nhà khoa học Amy Butler từ NOAA nhận định hệ thống xoáy cực dường như có khả năng mạnh trở lại tương đối nhanh. Nếu kịch bản này xảy ra, ảnh hưởng của đợt gián đoạn hiện tại đối với thời tiết ở tầng thấp có thể không kéo dài như những dự báo đáng lo ngại ban đầu.

Trên thực tế, một đợt nóng lên đột ngột ở tầng bình lưu không phải lúc nào cũng dẫn đến những đợt rét kỷ lục tại mặt đất. Tác động còn phụ thuộc vào thời điểm xảy ra, cường độ gián đoạn, khả năng lan truyền xuống tầng đối lưu và sự kết hợp với các yếu tố khí hậu khác.

Đặc biệt, sự kiện diễn ra quá sớm trong mùa đông khiến việc so sánh với những năm trước trở nên khó khăn. Những dữ liệu lịch sử hiện có chưa đủ để phản ánh đầy đủ diễn biến của một sự kiện có thời điểm xuất hiện khác thường như năm nay.

Nhà khí tượng học Andrea Lopez Lang cho rằng bầu khí quyển đang tạo ra một cơ hội quan sát đặc biệt để giới khoa học đánh giá mối quan hệ giữa El Niño và xoáy cực.

Trong những tuần tới, các nhà nghiên cứu sẽ tiếp tục theo dõi nhiệt độ tầng bình lưu, hướng gió, cấu trúc xoáy cực và sự dịch chuyển của những khối không khí lạnh. Đây là những yếu tố quan trọng giúp xác định liệu sự gián đoạn hiện tại có thực sự tạo ra một đợt thay đổi lớn trong thời tiết mùa đông hay không.

Với người dân tại Mỹ và châu Âu, điều đáng chú ý nhất lúc này là nguy cơ xuất hiện những đợt lạnh bất thường trong thời gian tới. Tuy nhiên, chưa có đủ cơ sở để khẳng định mùa đông 2026–2027 sẽ trở thành mùa đông khắc nghiệt hoặc xuất hiện rét kỷ lục trên diện rộng.

Giới chuyên gia vẫn cần thêm dữ liệu để xác định liệu xoáy cực Bắc có tiếp tục suy yếu, phục hồi hay tạo ra một đợt biến động khí quyển mới. Chính sự kết hợp khó lường giữa xoáy cực và El Niño có thể khiến mùa đông năm nay trở thành một trong những giai đoạn đáng theo dõi nhất đối với ngành khí tượng học.