Bí mật về loài rùa câm quý hiếm của Việt Nam, từng rơi vào tình trạng cực kỳ nguy cấp
Từng xuất hiện tại nhiều ao hồ, mương nước và những vùng nước nông, rùa câm (Mauremys mutica) hiện ngày càng khó bắt gặp trong tự nhiên. Loài rùa nước ngọt này đang chịu sức ép từ sự thay đổi sinh cảnh và hoạt động thu bắt.
Rùa câm còn được biết đến với tên rùa vàng châu Á (Asian yellow pond turtle), thuộc họ Rùa đầu to/Geoemydidae. Phạm vi phân bố tự nhiên của loài trải dài ở một số khu vực của Trung Quốc, quần đảo Ryukyu và Việt Nam. Ở nước ta, rùa câm từng được ghi nhận tại miền Bắc và miền Trung.
Không sở hữu ngoại hình quá nổi bật, rùa câm có mai tương đối thấp, hơi gồ, màu dao động từ nâu ôliu đến nâu sẫm. Phần đầu và cổ thường xuất hiện những vùng màu vàng hoặc vàng ôliu.
Kích thước của chúng cũng khá khiêm tốn. Ở cá thể trưởng thành, chiều dài mai tối đa được ghi nhận khoảng 19,5 cm đối với con cái và 22,5 cm ở con đực, tùy thuộc quần thể và phân loài.
Một đặc điểm đáng chú ý của rùa câm là khả năng sử dụng cả môi trường nước lẫn trên cạn. Loài này thường sinh sống tại các thủy vực nước ngọt như ao, đầm, kênh rạch và những khu vực có dòng chảy chậm.
Tại Đài Loan, rùa câm được ghi nhận ở nhiều dạng sinh cảnh như ao hồ, vùng đất ngập nước, mương nước và khu vực chân núi. Chúng có thể di chuyển qua lại giữa các thủy vực và phần đất liền xung quanh thay vì chỉ gắn bó với môi trường dưới nước.
Về phân loại, tên khoa học Mauremys mutica đã được sử dụng trong nhiều tài liệu về rùa hiện đại. Các nghiên cứu gần đây vẫn tiếp tục xem xét sự khác biệt giữa những quần thể và phân loài của loài này.
Theo danh mục phân loại rùa và rùa cạn thế giới năm 2025 được dẫn lại, M. mutica nằm trong nhóm Cực kỳ nguy cấp (Critically Endangered - CR) của Sách Đỏ IUCN. Loài này đồng thời được liệt kê trong Phụ lục II của CITES.
Sự suy giảm môi trường sống được xem là một trong những nguyên nhân khiến rùa câm ngày càng hiếm. Nhiều ao hồ, mương nước và sinh cảnh ven sông bị san lấp hoặc biến đổi, làm diện tích những nơi phù hợp với loài này thu hẹp.
Không chỉ mất nơi cư trú, rùa nước ngọt tại Đông Á và Đông Nam Á còn phải đối mặt với sức ép từ hoạt động thu bắt để phục vụ thương mại. Các tài liệu về bảo tồn cũng ghi nhận M. mutica đã suy giảm đáng kể tại nhiều khu vực.
Dù vậy, rùa câm chưa biến mất hoàn toàn khỏi các chương trình bảo tồn. Một số cá thể vẫn đang được chăm sóc, nuôi bảo tồn tại các trung tâm chuyên về rùa ở Đông Nam Á, trong đó có những chương trình được triển khai tại Việt Nam.
Với một loài có kích thước nhỏ và tập tính khá lặng lẽ, sự suy giảm số lượng có thể không dễ nhận thấy trong đời sống thường ngày. Thế nhưng, việc ngày càng khó bắt gặp rùa câm cũng phản ánh những thay đổi đang diễn ra tại các hệ sinh thái nước ngọt mà chúng từng sinh sống.
