Thứ trưởng cùng loạt cán bộ bị bắt, góc khuất trong cấp mã số vùng trồng sầu riêng được hé mở
Việc mở rộng điều tra vụ án liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc đã phơi bày hàng loạt bất cập trong công tác cấp mã số vùng trồng, kiểm nghiệm chất lượng và quản lý xuất khẩu. Đây đều là những vấn đề từng nhiều lần được các cơ quan, hiệp hội và doanh nghiệp cảnh báo vì có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của ngành hàng tỷ USD.
Lộ nhiều sai phạm trong quản lý
Tối 28/7, Bộ Công an thông tin về kết quả điều tra mở rộng vụ án "Đưa hối lộ; Nhận hối lộ; Môi giới hối lộ; Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi; Giả mạo trong công tác", xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy cùng một số đơn vị, cá nhân có liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.
Theo Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an), quá trình điều tra xác định ông Hoàng Trung - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và ông Nguyễn Quang Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ban hành các chính sách trái quy định pháp luật.
Cơ quan điều tra cho rằng các chính sách này có dấu hiệu tạo ra những "giấy phép con" nhằm phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi số tiền đặc biệt lớn. Đồng thời, hai cá nhân này còn bị xác định có hành vi can thiệp, chỉ đạo cấp dưới cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng cũng như để xảy ra việc mua bán trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói.
Theo thống kê, trong 5 tháng đầu năm nay, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng ước đạt khoảng 562 triệu USD. Trước đó, năm 2025, mặt hàng này mang về tới 3,86 tỷ USD, trở thành loại trái cây có giá trị xuất khẩu lớn nhất của ngành rau quả Việt Nam.
Mã số vùng trồng - "tấm vé thông hành" vào thị trường Trung Quốc
Những năm gần đây, Trung Quốc vẫn duy trì nhu cầu nhập khẩu sầu riêng ở mức cao nhưng đồng thời cũng siết chặt các tiêu chuẩn đối với hàng nhập khẩu.
Muốn xuất khẩu chính ngạch sang thị trường này, sầu riêng bắt buộc phải có mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói cùng giấy chứng nhận kiểm nghiệm đối với chất vàng O và cadimi do đơn vị được Hải quan Trung Quốc công nhận cấp.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhiều lần cảnh báo, nếu phát hiện vi phạm, phía Trung Quốc có thể thu hồi mã số vùng trồng, đình chỉ phòng kiểm nghiệm, thậm chí cấm hoặc tạm dừng nhập khẩu mặt hàng này.
Dù vậy, thực tế cho thấy tình trạng gian lận mã số vùng trồng vẫn diễn ra khá phổ biến, bất chấp nhiều lần được cơ quan quản lý cảnh báo.
Không lâu trước đây, Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) từng phát đi thông báo khẩn về việc xuất hiện các đối tượng làm giả, sao chép trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu sầu riêng.
Theo Vinafruit, các đối tượng sử dụng hợp đồng ủy quyền có chữ ký, con dấu giả hoặc tự tạo nhằm lừa doanh nghiệp và qua mặt cơ quan chức năng để đưa hàng xuất khẩu sang Trung Quốc.
Trong khi đó, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cũng từng gửi văn bản tới Bộ Nông nghiệp và Môi trường phản ánh thực trạng nhiều phòng thí nghiệm được Trung Quốc công nhận liên tục bị thu hồi giấy phép, khiến hoạt động kiểm nghiệm gặp nhiều khó khăn.
Việc các phòng xét nghiệm chất vàng O và cadimi bất ngờ dừng hoạt động cũng xảy ra nhiều lần, kéo theo tình trạng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn container sầu riêng ùn ứ, chờ kết quả kiểm nghiệm để thông quan.
Đầu tháng 5 vừa qua, khi hoạt động kiểm nghiệm bị ách tắc khiến lượng lớn sầu riêng ùn ứ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các cơ sở kiểm nghiệm huy động tối đa nhân lực, làm việc linh hoạt, kể cả ngoài giờ nhằm rút ngắn thời gian trả kết quả nhưng vẫn bảo đảm đúng quy trình.
Bộ cũng yêu cầu các đơn vị tuyệt đối không né tránh, kéo dài thời gian hoặc từ chối kiểm nghiệm nếu không có lý do chính đáng; đồng thời phải công khai quy trình, chi phí và thời gian thực hiện nhằm hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu.
Trước đó, vào tháng 10 năm ngoái, khi gần 2.000 container sầu riêng tại Đắk Lắk bị ùn ứ, lãnh đạo Chính phủ đã yêu cầu khẩn trương kiểm tra, xác định rõ nguyên nhân cũng như trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan đến việc gián đoạn hoạt động kiểm nghiệm.
Siết chặt quản lý để bảo vệ ngành hàng tỷ USD
Liên quan đến ngành sầu riêng, tháng 5/2025, Thủ tướng Chính phủ đã có chỉ đạo yêu cầu Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm các hành vi gian lận mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, làm giả hồ sơ xuất khẩu cũng như những hành vi vi phạm khác trong quá trình sản xuất, chế biến và xuất khẩu sầu riêng.
Đến đầu tháng 11/2025, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu đã khởi tố vụ án xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy cùng một số đơn vị liên quan.
Quá trình điều tra, cơ quan công an đã khởi tố 17 bị can, trong đó có nhiều lãnh đạo doanh nghiệp.
Theo kết quả điều tra ban đầu, cơ quan chức năng phát hiện tình trạng mua bán mã số vùng trồng, mua bán giấy kiểm nghiệm và nhiều sai phạm trong hoạt động kế toán phục vụ xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.
Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại nghiêm trọng cho Nhà nước mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp làm ăn chân chính, khiến nhiều lô sầu riêng không đúng nguồn gốc, không bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng vẫn được đưa đi xuất khẩu, làm suy giảm uy tín và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Hệ quả dễ thấy là tình trạng được mùa nhưng mất giá khi xuất khẩu gặp khó khăn, trong đó người chịu thiệt nhiều nhất là nông dân.
Trao đổi với VietNamNet trước đó, ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) cho rằng để ngành sầu riêng phát triển bền vững, điều quan trọng nhất là nâng cao chất lượng sản phẩm một cách đồng bộ, mà trước hết phải giải quyết dứt điểm câu chuyện mã số vùng trồng.
Cùng quan điểm, ông Lê Anh Trung - Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk - cho biết địa phương hiện mới có khoảng 280 vùng trồng được cấp mã số, trong khi nhu cầu thị trường vẫn còn rất lớn. Vì vậy, việc đẩy nhanh số hóa dữ liệu, minh bạch quy trình cấp mã số và tăng cường truy xuất nguồn gốc là yêu cầu cấp thiết.
"Quan trọng là phải siết chặt vấn đề an toàn thực phẩm ngay từ vùng trồng, từ từng vườn của nông dân. Chúng ta cần tuân thủ nghiêm các quy định, bởi thị trường nội địa hay xuất khẩu đều là thị trường và đều phải đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tăng cường kiểm tra sự tuân thủ nói trên", ông Trung lưu ý.
